1933
Konkurs na pamiętnik chłopa
Pełny tekst odezwy konkursowej
KONKURS NA „PAMIĘTNIK CHŁOPA” 1 1 W tekście odezwy została uwspółcześniona interpunkcja oraz pojedyncze zapisy ortograficzne. ↩︎
Ze wszystkich okolic Polski odzywają się głosy o bardzo ciężkim położeniu ludności wiejskiej, zarówno osiadłej na roli i posiadającej warsztat pracy na własnym kawałku ziemi – ale warsztat, który nie daje dziś dostatecznego utrzymania, jako i ludności bezrolnej, która przez lata ubiegłe wychodziła ze wsi za pracą do miast lub za granicę, a dziś wobec ciężkiego położenia zarówno w kraju, jak i w całym świecie wraca do wiosek rodzinnych, tam nie znajduje zarobku, a tylko czeka ją nędza.
Instytut Gospodarstwa Społecznego powziął zamiar opracowania rzetelnego obrazu tego ciężkiego położenia ludności małorolnej i bezrolnej w całej Polsce. Dlatego zwraca się do was wszystkich, co stanowicie te liczne rzesze biedujących i zrozpaczonych, rozproszone wzdłuż i wrzesz naszego kraju, abyście ściśle, prawdziwie i po prostu opisali, jak żyjecie, jakiego wyjścia szukacie. Więc piszcie i opowiadajcie! Nie opuszczajcie żadnego szczegółu nawet najdrobniejszego ze swych biedowań, ze swoich trosk, ze swoich doświadczeń. Nie zrażajcie się, że może opowieść wasza wychodzi niekształtna, byleby tylko była rzetelna; nie wstydźcie się tego coście przeżyli, aby pokazać cały swój ciężki los i tym opisem wywołać zajęcie się waszem położeniem. Opowiadajcie śmiało, co według waszego sądu najbardziej wpłynęło na waszą biedę dzisiejszą, co najsilniej przyczyniło się do wzrostu waszych trosk i co wam najbardziej daje się we znaki i najciężej leży na sercu.
A więc opowiedzcie nam, w jakich warunkach przyszliście na świat, czy w rodzinie zamożniejszej czy w zupełnej biedzie, czy sami posiadacie kawałek ziemi i ile, a może nie macie ani piędzi gruntu własnego i w całej pełni jesteście bezrolni, czy ten wasz grunt odziedziczyliście po ojcach czy nabyliście sami, a jeśli odziedziczyliście, to czy była wasza rodzina liczniejsza i jak ziemię podzielono pomiędzy was rodzeństwo, jakie były spłaty i zmartwienia związane z temi spłatami; a jeśli ziemia wasza jest nabyta – piszcie na jakich warunkach ją nabyliście, jakie kłopoty macie z nią jeszcze.
O tych kłopotach piszcie drobiazgowo, nic nie pomijając; jeżeli macie ziemię, jakie jest jej obdłużenie oraz komu i jakie płacicie procenty i ile, a także jakie są inne ciężary, które przypadają na wasz warsztat rolny i dolegają wam.
Czy mieszkacie w swojej własnej chałupie czy w cudzej, jakie są wasze zabudowania, ile macie i jakiego inwentarza. Czy liczna jest wasza rodzina i co wam żona wniosła do domu. Jak spędzacie czas, kiedy nie macie żadnego zajęcia zarobkowego ani nie krzątacie się około gospodarstwa. Czy kształcicie dzieci. Czy wasza ziemia daje wam jaki dochód poza wyżywieniem rodziny, jakie towary rękodzielnicze i fabryczne musicie kupować i jakie z tych towarów przede wszystkiem pragnęlibyście kupić. Czy robicie w gospodarstwie swojem jakiekolwiek melioracje, remont. Czy macie jakieś udziały w stowarzyszeniach, czy możecie kupić książkę i gazety. A jeżeli macie jaką pracę zarobkową poza gospodarstwem, opowiedzcie o niej, jaka to jest praca, gdzie się odbywa i ile wam daje dochodu. Opiszcie nam własne mieszkanie ze wszelkiemi urządzeniami, ilu was tam mieszka razem, jak się żywicie, jak ubieracie, czy jest jakiś podział pracy pomiędzy wami w gospodarstwie i w domu. Jaki jest stan zdrowia w waszej rodzinie i z jakiej korzystacie pomocy lekarskiej w czasie choroby.
Sięgnijcie także pamięcią w przeszłość swoją, jaki był stan waszego warsztatu rolnego przed wojną i jaki jest obecnie, a jeżeli żyliście jedynie z zarobków, jakie były one. A gdy jesteście bezrolnym, opowiedzcie nam, czy mieszkacie we własnej chacie, czy odnajmujecie izbę, a może tylko kąt u obcych ludzi, lub znaleźliście miejsce przy swojej rodzinie, a opowiadając o tem, postarajcie się porównać w swoim opisie, jaki jest dzisiaj poziom życia i potrzeb człowieka pracy na wsi, zarówno małorolnego, jak i bezrolnego w porównaniu z tem, jak to było w czasie przedwojennym. A może któryś z was posiada w ręku jakiś fach, np. ciesielkę, kowalstwo, szewctwo? W ogóle niech bezrolny pisze, z jakiej pracy się utrzymuje, ile zarabia, czy kiedykolwiek wychodził ze wsi i dokąd, gdzie pracował, kiedy i dlaczego powrócił. Jakie macie widoki na najbliższą przyszłość dla siebie i swojej rodziny.
A także nie zapomnijcie dodać, czy macie, jakie zabezpieczenie na starość, czy ktoś z członków waszej rodziny uczestniczy w gospodarce parafialnej, gminnej, powiatowej, w jakimś związku, stowarzyszeniu, kooperatywie.
Każdy z was, kto chce przyczynić się do stworzenia takiego obrazu nędzy w swojej wiosce i chce powiedzieć społeczeństwu, jak żyje dzisiaj w Polsce chłop bez roli i chłop na niedostatecznym kawałku gruntu, niech robi taką spowiedź z życia swego, taki opis zmagania się z biedą i prześle do dnia 1 grudnia 1933 roku pod adresem:
INSTYTUT GOSPODARSTWA SPOŁECZNEGO W WARSZAWIE
WARSZAWA, ULICA CZERWONEGO KRZYŻA 20.
Jeszcze raz powtarzamy: piszcie szczerze, od serca, tak jakbyście opowiadali troski swoje najbliższemu przyjacielowi i nie sądźcie, że to ma być jakaś statystyka, jakiś spis urzędowy mający służyć w przyszłości do obliczeń podatkowych. Nam, którzy się do was zwracamy, chodzi o co innego. Nadesłane przez was obszerne, szczere, rzetelne opisy, pamiętniki, opowiadania o waszem własnem życiu będą wydrukowane w wydaniu zbiorowem i dadzą tam wierny obraz dzisiejszego położenia ludzi pracujących na roli i żyjących we wioskach polskich.
Taki obraz jest potrzebny i pożądany, aby w społeczeństwie inni ludzie wiedzieli, jaka tam nędza trapi tych, co w pocie czoła pracują na swojej roli, nie dojadając z dziećmi, lub żądni zarobku daremnie go poszukują w chwili dzisiejszej.
Wasze opisy będzie rozpatrywało parę osób, którym na sercu leży los pracownika polskiego, borykającego się z losem swoim na wsi, i przysądzi dobrym opisom nagrody. Najlepsza praca otrzyma 100 złotych nagrody, dwie następne – po 50 złotych, jeszcze dalsze osiem po 25 złotych 2 2 Pamiętniki chłopów, Nr. 1-51, Instytut Gospodarstwa Społecznego, Warszawa 1935, s. XLV-XLVI, https://pbc.gda.pl/dlibra/doccontent?id=65800">https://pbc.gda.pl/dlibra/doccontent?id=65800. ↩︎.
Dystrybucja odezwy konkursowej
Tekst odezwy konkursowej został rozesłany do wielu redakcji. Ukazał się m.in. w: „Zielonym Sztandarze” (1 X 1933, nr 72, s. 8, https://polona.pl/item-view/1e5bf8ea-d377-42c7-867d-35ce113c474e?page=7), „Gazecie Grudziądzkiej”, „Wyzwoleniu”, „Gospodarzu Polskim”, „Gazecie Chłopskiej”, „Chłopskiej Prawdzie”, „Przewodniku Gospodarskim”, „Społem”, „Gazecie Świątecznej”, „Pionie”, „Głosie Nauczycielskim”, „Kobiecie Współczesnej”, „Wiciach”, „Siewie”, „Młodej Wsi”, „Strzelcu”, „Gazecie Strażackiej”. Odezwa była również dystrybuowana przez organizacje oświatowo-społeczne działające na terenie wiejskim. 3 3 Zestawienie informacji w dużej mierze opracowane na podstawie wstępu do wydania z 1935 r.: Nieco o pamiętnikach i pamiętnikarzach, [w:] Pamiętniki chłopów, Nr. 1–51, Instytut Gospodarstwa Społecznego, Warszawa 1935, s. XVII–XLII. ↩︎
Skład jury konkursowego
prof. Franciszek Bujak
dr Henryk Kołodziejski
Irena Kosmowska
Leon Kruczkowski
red. Józef Niećko
Stanisław Stempowski
Andrzej Strug
Liczba i charakterystyka pamiętników
W konkursie zebrano 498 życiorysów, z czego opublikowano 61 (12,25% całości).
Charakterystyka pamiętnikarzy
Pamiętnikarze pochodzili ze wszystkich części kraju: woj. środkowe – 252, woj. południowe – 139, woj. wschodnie – 48, woj. zachodnie – 59. Wśród pamiętników opublikowanych podział ten wyglądał następująco: woj. środkowe – 42, woj. południowe – 10; woj. wschodnie – 4; woj. zachodnie – 5 4 4 Wśród pamiętników opublikowanych nadreprezentowane są zatem pamiętniki z woj. centralnych kosztem pamiętników z pozostałych regionów (szczególnie niedoreprezentowane są woj. południowe). Stosunki procentowe kształtują się następujące (nadesłane / opublikowane): woj. centralne – 50,60% / 68,85%; woj. południowe: 27,91% / 16,39%; woj. wschodnie – 9,64% / 6,56%; woj. zachodnie – 11,85% / 8,20%. ↩︎; w tym: woj. poznańskie – 5; woj. lwowskie – 2; woj. białostockie – 8; woj. łódzkie – 13; woj. warszawskie – 7; woj. kieleckie – 5; woj. lubelskie – 9; woj. wileńskie – 4; woj. krakowskie – 7; woj. tarnopolskie – 1.
Jeśli chodzi o zawód, 39 autorów opublikowanych tekstów nie podało informacji o posiadanej ziemi, 53 spośród było bezrolnymi, 43 nie podało obszaru posiadanej ziemi, a 363 zawarło informację, ile ziemi mają.
Autorami byli przede wszystkim mężczyźni (481), tylko 17 kobiet wzięło udział w konkursie, przy czym opublikowani jedynie 2 pamiętniki autorstwa kobiet, a 59 – mężczyzn 5 5 Stosunek procentowy reprezentacji kobiet i mężczyzn w grupie pamiętników nadesłanych i opublikowanych (nadesłane / opublikowane): mężczyźni – 96,59% / 96,72%; kobiety – 3,49% / 3,28%. ↩︎.
W momencie ogłoszenia konkursu w 1933 r. najmłodszy pamiętnikarz spośród tych, których teksty ukazały się drukiem 6 6 W przypadku 21 pamiętników nie można określić wieku. ↩︎, miał lat 20, najstarszy zaś – 69. Dwudziestolatków było 9 (roczniki 1904+), trzydziestolatka – 1, trzydziestolatków – 12 (1894+), czterdziestolatków – 5 (1884+), pięćdziesięciolatków – 8 (1874+), sześćdziesięciolatków – 5.
Co się tyczy wykształcenia, w konkursie wzięło udział 2 analfabetów, pozostali zaś mieli za sobą jakiś rodzaj edukacji: 68% – szkołę elementarną lub kilka jej oddziałów, 6,2% dotarło do szkoły średniej, 4,3% – do szkoły zawodowej, a 21,5% było samoukami uczącymi się czytania na książkach do nabożeństwa.
Materialność pamiętników
Objętość pamiętników była bardzo różna, od kartki pocztowej do kilkustronicowych foliałów, wśród pamiętników opublikowanych najkrótszy ma 4 stron tekstu drukowanego, najdłuższy zaś 262 strony (wśród opublikowanych pamiętników dominują pamiętniki kilku- i kilkunastostronicowe; kilkustronicowych jest – 20; kilkunastostronicowych – 21; dwudziestostronicowych – 11; czterdziestostronicowych – 1; sześćdziesięciostronicowych – 1; siedemdziesięciostronicowych – 1; ponadstustronicowych – 2; ponaddwustustronicowych – 1).
Wyniki konkursu
Wyniki opublikowano m.in. w „Zielonym Sztandarze”: Wyniki konkursu na pamiętni chłopa, „Zielony Sztandar”, 6 I 1935 (nr 2), s. 9 (https://polona.pl/item-view/f4b334bb-88c7-46c0-b076-85820a0eaa5b?page=8).
Przyznane nagrody:
- Sześć nagród w wysokości 50 zł każda dla:
- Autora pamiętnika, który nie ujawnił swojego nazwiska,
- Czesława Domagały – woj. łódzkie,
- Janiny Kosowej – woj. warszawskie,
- Józefa Fabera – woj. krakowskie,
- Jana Malesa – woj. warszawskie,
- Wojciecha Szymczaka – woj. lubelskie.
- Dwanaście nagród w wysokości 25 zł każda dla:
- Stanisława Bartkiewicza – woj. kieleckie,
- Szczepana Cholewińskiego – woj. poznańskie,
- Stanisława Czerniawskiego – woj. lubelskie,
- Feliksa Drewniaka – woj. łódzkie,
- Piotra Jakubowskiego – woj. łódzkie,
- Jana Kleszczewskiego – woj. łódzkie,
- Stanisława Najmigiera – woj. łódzkie,
- Amelii Raginianki – woj. wileńskie,
- Jana Romańca – woj. wileńskie,
- Andrzeja Tetera – woj. lubelskie,
- Waleriana Wołodźki – woj. wileńskie.
Losy materiału archiwalnego
Brak informacji o zachowanych materiałach.
Publikacje materiałów z konkursu
Pamiętniki chłopów, Nr. 1-51, Instytut Gospodarstwa Społecznego,
Warszawa 1935, https://pbc.gda.pl/dlibra/doccontent?id=65800.
Pamiętniki chłopów. Serja 2, Instytut Gospodarstwa Społecznego, Warszawa 1936, https://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=31060.
Pamiętniki chłopów: wybór, wyboru dokonała Leonora Stróżecka, Książka i Wiedza, Warszawa 1954 (wyd. 2 – 1955).
Polskije krestianie o swojej żizni, Moskwa 1936 (skrócone wydanie w jęz. rosyjskim).
Bibliografia artykułów prasowych, artykułów naukowych, opracowań, publikacji o konkursie
Artykuły prasowe, recenzje, informacje o konkursie
1934
Pamiętnik chłopa [krótka notatka], „Zielony Sztandar”, 1 IV 1934 (nr 24), s. 8, https://polona.pl/item-view/cbf5dd9a-0af4-41f5-8b92-a1675bff66cc?page=7.
1935
Banaszak Stanisław, „Pamiętniki chłopów”, „Przemiany” 1935, nr 5, s. 15, https://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=207151.
Diament Józef, Pamiętniki chłopów, „Nowy Dziennik”, 19 VI 1935 (nr 167), s. 9, https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=107560.
Demagogia czy rzeczywistość, „Zielony Sztandar”, 7 IV 1935 (nr 20), s. 1, https://polona.pl/item-view/e2e0a97e-118e-471c-ab88-b5868812f14a?page=0.
Gutsche Jerzy, „Chłop bez butów, konie bez podków, a koła wozowe bez obręczy…” Pięćdziesiąt reflektorów – dokumentów oświetla polską wieś i jej mieszkańców w „Pamiętnikach chłopów”, „Dziennik Poznański”, 21 IV 1935 (nr 94), s. VIII.
Ks. Mirek Fr. (Nowa Góra), [recenzja Pamiętników chłopów. Nr 1-51], „Przegląd Socjologiczny” t. 3, 1935, z. 3-4, s. 801–804, https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/edition/276903.
Makarewicz Tadeusz, „Pamiętnik chłopów”, „Nowa Książka” 1935, nr 10, s. 551–55, https://mbc.malopolska.pl/pl/podglad/nowa-ksiazka-stanislaw-lam-120409/?&query=nowa%20ksi%C4%85%C5%BCka%201935&type=fields.
Mleczko Franciszek, „Pamiętniki chłopów”, „Praca Oświatowa” 1935, nr 4/5, s. 250–252, https://dlibra.umcs.lublin.pl/dlibra/doccontent?id=20523.
Mleczko Franciszek, Wieś przemówiła!, „Marchołt” 1935, nr 4, s. 739–752.
(O.), Pamiętnik chłopów, „Przyjaciel Szkoły” 1935, nr 20, s. 979, https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=237380.
Pamiętniki chłopów, „Zielony Sztandar”, 26 V 1935 (nr 28), s. 7, https://polona.pl/item-view/d852297e-a9d8-4575-af18-e104f11931d0?page=6.
„Pamiętniki chłopów”, „Rolnik Ekonomista” 1935, nr 11, s. 284,https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=829752.
Pannenkowa Irena, Pracy – Prawdy – Prawa, „Demokrata” 1935, nr 7, s. 4–5, https://kpbc.umk.pl/dlibra/doccontent?id=88227.
Tel., „Pamiętniki chłopów”, „Mały Dziennik”, 11 VIII 1935 (nr 86), s. nienumerowana, https://polona.pl/item-view/9347677e-3f7d-4d4e-9595-f9691b91cc85?page=6.
Wiercioch Wacław, Pamiętniki chłopów, „Głos Wąbrzeski” 1935, nr 86, s. 3–4, https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/243826/edition/240680/content.
Zasługa i przywilej, „Zielony Sztandar”, 5 V 1935 (nr 24), s. 1, https://polona.pl/item-view/d36fa063-adb0-4ee8-bcc5-d120f50ab79c?page=0.
1936
Argus, Za pięć minut północ. Polskie „życie” za 10 gr. dziennie, „Wiem Wszystko” 1936, nr 14, s. 3, https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=301940.
Milkiewiczowa Marja, Wolny chłop w wolnej ojczyźnie, „Wiadomości Literackie” 1936, nr 15, s. 1.
Wańkowiczowa Zofia, O kulturę wsi polskiej, „Polska Zbrojna” 1936, nr 170, s. 5, https://polona.pl/item-view/58529876-f23a-41db-b70a-913f8e019d7f?page=4.
Znamierowski Czesław, „Pamiętniki chłopów”, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1936, r. 16, I półrocze, s. 108–112, https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=376399.
1937
C[hałasiński]J[ózef], „Pamiętniki chłopów”, „Przegląd Socjologiczny” 1937, t. 5, z. 1/2, s. 516–519, https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/edition/273792.
Dąbrowska Maria, Dokument i literatura. O „Pamiętnikach chłopów”, „Wiadomości Literackie” 1937, nr 38, s. 1–2.
Artykuły naukowe i opracowania 7 7 Nie uwzględniam tych publikacji, w których Pamiętniki chłopów są jedynie wzmiankowane. ↩︎
Autuchiewicz Jerzy, Refleksje o niepodległości w pamiętnikach chłopów, „Studia Łomżyńskie” 2020, t. XXX, s. 57–68.
Brodowska-Kubicz Helena, Wizja Polski w świadomości chłopów, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica” 1980, t. 1, s. 23–39.
Gębicka Grażyna, Sprawy wsi i państwa w świetle Pamiętników chłopów byłego województwa łódzkiego, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica” 1981, t. 7, s. 165–183.
Grabski Władysław, Pamiętniki chłopów i środowisko społeczne wsi polskiej, „Przegląd Socjologiczny” 1936, t. 4, z. 3–4, s. 297–340, https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/edition/279363.
Grabski Władysław, Memoirs of Peasants and the Social Milieu of the Polish Rural Areas, [w:] The Polish Memoir Sociology. Origins – Dilemmas – Hopes, red. Władysław Adamski i in., Wydawnictwo Naukowe PWN, Warsaw 1982, s. 17–23.
Juchcińska-Giłka Kamila, Dzieciństwo na wsi polskiej w okresie Drugiej Rzeczypospolitej w świetle źródeł pamiętnikarskich, „Przegląd Pedagogiczny” 2012, nr 1, s. 224–234.
Kalniuk Tomasz, Dzieciństwo i starość w kontekście piśmiennictwa ludowego (chłopskich pamiętników, wspomnień, listów), [w:] tegoż, Mityczni obcy. Dzieci i starcy w polskiej kulturze ludowej przełomy XIX i XX wieku, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2014, s. 95–152.
Kapuścińska Krystyna, „Pamiętniki chłopów” w krytyce i praktyce literackiej Marii Dąbrowskiej jako głos w dyskusji o literaturze faktu, „Prace Polonistyczne” 1971, nr 27, s. 37–46.
Krzywicki Ludwik, Słowo wstępne, [w:] Pamiętniki chłopów, Nr. 1-51, Instytut Gospodarstwa Społecznego, Warszawa 1935, s. V–XVI, https://pbc.gda.pl/dlibra/doccontent?id=65800.
Marciniak Katarzyna, Obraz rodziny wiejskiej w “Pamiętnikach chłopów” z 1935 roku, [w:] Ku antropologii rodziny, red. Lucyna Rożek, Akademia im. Jana Długosza, Częstochowa 2009.
Marciniak Katarzyna, Dysfunkcjonalny obraz rodziny wiejskiej w Pamiętnikach chłopów z 1935 roku, [w:] Wartość i dobro rodziny, red. Jarosław Jęczeń, Marian Zdzisław Stepulak, Wydawnictwo KUL, Lublin 2011, s. 299–306.
Nieco o pamiętnikach i pamiętnikarzach, [w:] Pamiętniki chłopów, Nr. 1-51, Instytut Gospodarstwa Społecznego, Warszawa 1935, s. XVII–XLII, https://pbc.gda.pl/dlibra/doccontent?id=65800.
Olczak-Kardas Monika, Znaczenie lektury w życiu społeczności wiejskiej w świetle pamiętników chłopów w okresie dwudziestolecia międzywojennego, [w:] Zalecenia i przestrogi lekturowe (XVI-XX wiek), Uniwersytet Śląski, Katowice 2012, s. 159–170.
Pawłowska Kinga, Kobieta wiejska w Pamiętnikach chłopów z lat 30. XX wieku, „Wieś i Rolnictwo” 2015, nr 1 (2), s. 51–65.
Pawłowska Kinga, Świat przeżywany wiejskiej kobiety: lata 30. XX wieku, [w:] W stronę historii kompletnej. Perspektywa kobiet, Kancelaria Senatu, Warszawa 2022, s. 54–61.
Przedmowa prof. Ludwika Krzywickiego, [w:] Pamiętniki chłopów. Serja 2, Instytut Gospodarstwa Społecznego, Warszawa 1936, s. V–VIII, https://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=31060.
Rakoczy Marta, „Czarodziejskie znaki”. Themersonowie a pismo i cywilizacja, [w:] tejże, Władza liter. Polskie procesy modernizacyjne a awangarda, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2022, s. 37–118.
Rodak Paweł, Fenomen pisania o własnym życiu. Konkursy pamiętnikarskie w Polsce w XX wieku, „Kultura i Społeczeństwo” 2022, nr 2, s. 9–38.
Sagan-Bielawa Mirosława, Rozwój świadomości językowej obywateli II Rzeczypospolitej na tle procesów integracyjnych, „Poradnik Językowy” 2020, nr 6, s. 22–33.
Słowo wstępne Marji Dąbrowskiej, [w:] Pamiętniki chłopów. Serja 2, Instytut Gospodarstwa Społecznego, Warszawa 1936, s. IX–XVI, https://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=31060.
Stróżecka Leonora, [wstęp], [w:] Pamiętniki chłopów: wybór, wyboru dokonała Leonora Stróżecka, Książka i Wiedza, Warszawa 1954.
Sulima Roch, Pismo i pisanie w świadomości ludowych pamiętnikarzy, [w:] Sploty kultury, red. Nicole Dołowy-Rybińska, Anna Gronowska, Agnieszka Karpowicz, Igor Piotrowski, Paweł Rodak, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010, s. 552–573.
Sulima Roch, Świat rzeczy w pamiętnikach ludowych, „Przegląd Humanistyczny” 2009, nr 3, s. 9–22.
Tosiek Antonina, Pamiętniki chłopskie: “Kto mnie rozumie albo kto będzie czytał”, „Czas Kultury” 2021, nr 1, https://czaskultury.pl/artykul/pamietniki-chlopskie-kto-mnie-rozumie-albo-kto-bedzie-czytal/.
Wilczyńska Elwira, Same o sobie. Specyfika narracji pamiętnikarek chłopskich w okresie dwudziestolecia międzywojennego, [w:] Kobiece dwudziestolecie 1918–1939, red. Radosław Sioma, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2018.
Wilczyński Elwira, Dzieciństwo i dziecko w narracjach pamiętnikarek chłopskich, „Litteraria Copernicana” 2017, nr 3 (23), s. 37–51.
Bibliografia (publikacje w językach obcych)
Katherine Lebow, Autobiography as complaint: Polish social memoir between the Worlds Wars, “Laboratorium” 2014, nr 6 (3), s. 13–26.
Opracowała
Data aktualizacji: grudzień 2025 roku