1934
Konkurs na życiorys Ślązaka

Polski Instytut Socjologiczny w Poznaniu, pragnąc zapoznać się z życiem Śląska, ogłasza konkurs na najlepszy życiorys Ślązaka napisany przez niego samego. Za najlepszy życiorys przyznanych zostanie 10 nagród:

Nagroda I . . . . . . 600 zł

„ II . . . . . . 400 „

„ III . . . . . . 200 „

3 nagrody po . . . . . . 100 „

4 nagrody po . . . . . . 50 „

Za życiorysy nienagrodzone Polski Instytut Socjologiczny zwracać będzie na żądanie autorów rzeczywiste koszta.

W konkursie mogą brać udział wszyscy mieszkańcy Województwa Śląskiego bez różnicy narodowości i przynależności państwowej, tak Polacy, jak i Niemcy, wszystkich stanów i zawodów, rolnicy, przemysłowcy, kupcy, rzemieślnicy, urzędnicy(czki), robotnicy(e) i bezrobotni(e), działacze(ki) społeczni(e), politycy i nauczyciele(ki), mężczyźni i kobiety, słowem — każdy powyżej lat 21, o ile mieszkalna terenie Województwa Śląskiego nie krócej, niż od lat 15. Mogą też brać w nim udział i ci, którzy, mieszkając obecnie poza granicami Województwa Śląskiego, mieszkali przedtem na terenie Województwa conajmniej przez lat 15 i przenieśli się z Województwa nie dawniej, niż 5 lat temu.

Życiorys musi mieć najmniej 300 stronic wielkości zwykłej ćwiartki papieru, im więcej, tem prawdopodobniejsza nagroda. Może być pisany w języku polskim lub niemieckim.. Kto nie umie pisać, może dyktować komuś innemu. Błędy gramatyczne, zły styl, brzydkie pismo wcale nie przeszkadzają w uzyskaniu nagrody. Nie trzeba sobie wyobrażać, że napisanie historji własnego życia jest rzeczą bardzo trudną i że wymaga wykształcenia. Przeciwnie, najsławniejsze i najlepsze życiorysy były pisane przez ludzi bez wykształcenia szkolnego, przez robotników. Chodzi tylko o to, aby szczerze, prawdziwie i szczegółowo opisać całe swoje życie od dzieciństwa, aż do chwili obecnej. Najłatwiej opisać wszystko po kolei, rok po roku, zdarzenie po zdarzeniu. Zresztą pisać można, jak się chce. Trzeba tylko nie zapominać opisać szczegółowo lata dziecinne w domu, życie szkolne, jeżeli piszący(a) chodził(a) do szkoły; gdzie, kiedy i jak piszący(a) nauczył(a) się swego fachu; wszystkie rodzaje pracy zarobkowej, którym oddawał(a) się od dzieciństwa aż do chwili obecnej; wszystkie miejsca, w których pracował(a), warunki pracy, wysokość zarobków, stosunek do pracodawców; służbą wojskową. Należy, ażeby piszący(a) opisał(a) szczegółowo wszystkie związki i stowarzyszenia — narodowe, wojskowe, polityczne, zawodowe, religijne i inne, — do których należał(a) w ciągu swojego życia, ich działalność, swój udział w nich i urzędy piastowane. Należy także, ażeby piszący(a) zaznaczył(a), dlaczego i w jaki sposób do tych związków i zrzeszeń wstępował(a), czy z własnej inicjatywy, czy za namową innych i co im zawdzięcza w swojem życiu.

Należy również opisać stosunki przyjaźni, życie rodzinne i małżeńskie, jeżeli piszący(a) jest żonaty (zamężna). Pożądane jest, ażeby piszący(a) zaznaczył(a), czy był i jest zadowolony(a) lub niezadowolony (a) ze swego losu wogóle, ze swego zajęcia i z towarzystw, do których należy. Im więcej i szczerzej napisze o sobie i o innych, tem lepiej.

Jeżeli piszący nie życzy sobie, aby dowiedziano się czyj to życiorys, może pisać zmyślone imiona i nazwiska.

Własne nazwisko i adres należy dołączyć do wiadomości Polskiego Instytutu Socjologicznego, który poręcza zupełną dyskrecję na żądanie. Na kopercie należy napisać jakiekolwiek godło (wyraz lub zdanie) i to samo godło powtórzyć na rękopisie życiorysu.

Rękopisy nadesłać należy polecone przed 15 sierpnia 1934 r. pod adresem: Instytut Socjologiczny, Poznań, Uniwersytet.

Wszystkie rękopisy pozostaną własnością Instytutu. Konkurs będzie rozstrzygnięty i nagrody wypłacone przed 1-ym stycznia 1935 roku.

W razie gdyby żaden z nadesłanych życiorysów nie zasługiwał na pierwszą nagrodę, Instytut zastrzega sobie prawo bądź podzielenia nagrody między kilka osób, bądź powtórzenia konkursu.

Polski Instytut Socjologiczny zwraca się z gorącą prośbą do wszystkich Ślązaków, ażeby stanęli jaknajliczniej do konkursu, nadsyłając swoje życiorysy. Polski Instytut Socjologiczny zapewnia wszystkich, że cele konkursu są ściśle naukowe i nie służy on żadnej propagandzie politycznej.

Zarząd Polskiego Instytutu Socjologicznego:

Prof. Dr. Florjan Znaniecki

Prof. Dr. Stefan Błachowski Doc. Dr. Józef Chałasiński

Mec. Dr. Józef K. Gidyński Prof. Dr. Tadeusz Szczurkiewicz  ^1  1  Źródło: S.K., Sprawozdanie z konkursu na życiorys Ślązaka, „Przegląd Socjologiczny”, 1936, t. 4, z. 1–2, s. 289–291. Online: https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication//295656/edition/279354. ↩︎

Odezwę rozpowszechniano w języku polskim i niemieckim w formie plakatów i ulotek.

W sprawozdaniu z konkursu podano, że jury składało się z socjologów, psychologów, historyków, językoznawców, prawników i literatów.

W wyniku konkursu zebrano 204 prace osób dorosłych (inne źródła podają 206) oraz 32 osób w wieku do 21 lat.  Prawdopodobnie były to prace, które spełniały warunki odezwy konkursowej. Jan Szczepański wzmiankował, że Polski Instytut Socjologiczny posiadał łącznie 237 życiorysy Ślązaków.

Jan Szczepański w rozprawie pt. Przejście z rodziny do szkoły… posłużył się 32 życiorysami zebranymi w tym konkursie. Scharakteryzował je następująco: „15 autorów pochodzi z rodzin górniczych, 7 z rodzin drobnych kupców, 5 z rodzin rolniczych, 3 z rodzin urzędniczych i 2 z rodzin robotników hutników. Wszyscy są wyznania rzymsko-katolickiego i wyszli z rodzin bardzo religijnych. 20 uczęszczało do gimnazjum, 3 do seminarium nauczycielskiego, reszta kończyła tylko szkołę powszechną. (…) W szkole powszechnej prawie każdy z autorów był uczniem dobrym lub conajmniej pilnym” (pisownia oryginalna). Były to osoby w wieku od 17 do 21 lat.

SPRAWOZDANIE Z KONKURSU

NA ŻYCIORYS ŚLĄZAKA

Kontynuując swą działalność, zdążającą do zebrania jaknajliczniejszego materjału socjologicznego, Polski Instytut Socjologiczny w Poznaniu, uzyskawszy odpowiednie fundusze z Fundacji Pokoju Carnegie’go (Carnegie Endowment for International Peace) rozpisał w roku 1934 konkurs na życiorys Ślązaka na terenie woj. Śląskiego.

Odezwa w sprawie konkursu, rozpowszechniana w języku polskim i niemieckim, w formie plakatów i ulotek, brzmiała, jak następuje:

[treść odezwy]

Wśród 206 życiorysów, przysłanych na konkurs przez osoby powyżej lat 21, znajdujemy 19 życiorysów pisanych przez niewiasty. Nie wszystkie życiorysy spełniały warunki postawione autorom; niektóre nie były biografją, nie były opisem przeżyć, choć miały inne wartości. Kilkanaście trzeba było, ze względu na to, że nie spełniały wymogu obszerności (300 stronic), nie uwzględniać przy rozdziale nagród. Bardzo dużo trudu i pracy włożyć musiał komitet powołany przez P. I. S., składający się z socjologów, psychologów, historyków, językoznawców, prawników, literatów, by ocenić objektywnie wartość życiorysów, jako źródła materjału socjologicznego, i sprawiedliwie rozdzielić nagrody. Okazało się, że wprawdzie wartość życiorysów jest nierówna, żaden jednak z nich nie jest na tyle doskonały, by usprawiedliwił zbyt wielkie różnice w nagrodach. Dlatego P. I. S. dodał jeszcze trzy nagrody po 50.— zł, a przewidziane nagrody, korzystając z zastrzeżonego prawa, rozdzielił między większą ilość uczestników. Mianowicie, p. Władysława Kucharczyka z Wodzisławia nagrodził pierwszą nagrodą w kwocie 200.— zł, a p. Tomasza Rottera z Szarleja i p. Bertholda Skibę z Makoszowy (j. niemiecki) nagrodami po 125.— zł. Pozatem przyznał 6 nagród po 75.— zł, i 19 nagród po 50.— zł. Rozdzielił więc kwotę 1.850.— zł między 28 uczestników. Pozatem nie mogąc wszystkich autorów nagrodzić, a uznając niezaprzeczoną wartość ich życiorysów, P. I. S. zdecydował wyróżnić dalsze 26 życiorysów przyznając ich autorom dyplomy uznania. Każdy bowiem z tych autorów przyczynił się niewątpliwie przez dostarczenie swego życiorysu do postępu nauki polskiej i naukowego opracowania życia społecznego.

Życiorys Władysława Kucharczyka o imponujących rozmiarach, napisany bowiem na 700 i kilkudziesięciu stronach formatu kancelaryjnego, zdaniem komitetu konkursowego przewyższa życiorys Jakóba Wojciechowskiego; ogłoszenie drukiem tego życiorysu jest b. pożądane.

Z życiorysów niewieścich niewątpliwie najlepszym jest życiorys Anny Nowak, służącej. Życiorys jej jest nagrodzony. Borykanie się z codziennem, twardem i bezlitosnem życiem opisuje autorka (j. niemiecki) w niezmiernie prostych i szczerych słowach.

Równocześnie P. I. S. przeprowadził konkurs na życiorys własny mniejszych rozmiarów dla młodzieży śląskiej. Jako rezultat nadesłano 32 życiorysy, posiadające dużą wartość jako źródło materjału socjologicznego. Pochodzą one od ludzi nie mających lat 21, prawie bez wyjątku uczniów szkolnych. Życiorysy te dają materjał, z konieczności, jednostronny: zawierają bowiem przeżycia autorów z rodziny, ze szkoły. Jest to bardzo cenny materjał dla badacza poświęcającego się socjologji wychowania. P. I. S. nagrodził 14 życiorysów, rozdzielając 420.— zł.

Uzyskany przez te konkursy zbiór życiorysów stanowi bezcenną kopalnię dla socjologa badającego społeczność pogranicza.

Celem opracowania zgromadzonego materjału P. I. S. zainicjował zbiorową pracę młodych socjologów, rozdzielając między nich opracowanie takich tematów, jak: „Szkoła jako czynnik germanizacji“, „Świadomość odrębności i świadomość narodowa Ślązaków“, „Poczucie obowiązywania norm moralnych a poczucie obowiązywania norm prawnych“.

Wykorzystanie materjału śląskiego napotyka jednak na poważne trudności spowodu braku dostatecznych funduszów. Niemożliwe jest zorganizowanie planowych, zbiorowych badań. Tymczasem przy opracowaniu życiorysów konieczne są badania terenowe, któreby pozwoliły badaczom na bezpośrednie obserwacje i sprawdzenie dotychczas osiągniętych wyników.

S. K.

Źródło: S.K., Sprawozdanie z konkursu na życiorys Ślązaka, „Przegląd Socjologiczny”, 1936, t. 4, z. 1–2, s. 289–291. Online: https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication//295656/edition/279354.

1. Oryginalne materiały zostały zniszczone w czasie drugiej wojny światowej (Józef Chałasiński, Trzydzieści lat socjologii polskiej…, s. 41).
2. Tekst odezwy konkursowej oraz sprawozdanie z konkursu znajdują się w Archiwum Akt Nowych (zespół Towarzystwo Pamiętnikarstwa Polskiego w Warszawie, sygn. 2/2617/0/-/214 /: „Życiorys Ślązaka”. Konkurs 1934).
3. List w języku polskim z 11 marca 1935 r. napisany przez Floriana Znanieckiego do Teodora Abla z Uniwersytetu Columbia m.in. na temat realizacji badań nad Śląskiem, z dołączonym rozliczeniem finansowym wydatków związanych z konkursem sporządzonym 13 grudnia 1934 r. przez Jana Szczepańskiego, znajduje się w Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk (Archiwum Floriana Znanieckiego, Dział V, Część druga: Dokumenty osobiste, Tom 1: Korespondencja: Zbiór podstawowy Nr 44-86, Dokument Nr 82).
4. List w języku angielskim z 20 marca 1935 r. napisany prawdopodobnie przez Floriana Znanieckiego do Teodora Abla z Uniwersytetu Columbia, zawierający sprawozdanie finansowe m.in. z badań nad Śląskiem, znajduje się w Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk (Archiwum Floriana Znanieckiego, Dział V, Część druga: Dokumenty osobiste, Tom 1: Korespondencja: Zbiór podstawowy Nr 44-86, Dokument Nr 83).

Fragmenty wybranych pamiętników młodzieży śląskiej cytowane są w artykule Jana Szczepańskiego pt. Przejście z rodziny do szkoły… Fragmenty życiorysu nr 173, pochodzącego prawdopodobnie z tego konkursu, cytuje Józef Chałasiński w rozprawie pt. Antagonizm polsko-niemiecki…

Brak informacji.

Jacek Kubera

Data aktualizacji: grudzień 2025 roku