1921
Konkurs na życiorys własny robotnika
Pełny tekst odezwy konkursowej
Instytut Socjologiczny w Poznaniu, pragnąc zbadać społeczne warunki pracy w Polsce, ogłasza
K o n k u r s
na najlepszy życiorys pracownika, napisany przez niego samego.
Pierwsza nagroda: 100.000 marek (sto tysięcy).
Druga nagroda: 50.000 marek (pięćdziesiąt).
Za życiorysy n i e nagrodzone Instytut płacić będzie od 2000 do 6000 marek, zależnie od objętości, tytułem zwrotu kosztów.
W Konkursie mogą brać udział wszyscy, którzy zarabiają na życie pracą fizyczną: robotnicy w fabrykach, kopalniach, zakładach przemysłowych, robotnicy miejscy, robotnicy rolni, pracownicy kolejowi, rzemieślnicy wszelkich zawodów. Nadzorcy i kierownicy robót mogą uczestniczyć w Konkursie, jeżeli sami kiedyś pracowali fizycznie.
Jest to doskonała sposobność dla tych wszystkich, którzy chwilowo są bez zajęcia.
Życiorys musi mieć najmniej 600 stron pisanych, wielkości zwykłej ćwiartki papieru, im więcej, tem prawdopodobniejsza nagroda. Kto nie umie pisać, może dyktować komuś innemu.
Błędy gramatyczne, zły styl, brzydkie pismo, wcale nie przeszkadzają w uzyskaniu nagrody. Nie trzeba sobie wyobrażać, że napisanie historji własnego życia, jest rzeczą bardzo trudną. Jeden z najlepszych życiorysów własnych, jakie są na świecie, był napisany przez Polaka włóczęgę, czeladnika piekarskiego. Chodzi tylko o to, aby szczerze, prawdziwie i szczegółowo opisać całe swe życie, od dzieciństwa aż do chwili obecnej. Najłatwiej opisywać wszystko po koleji, rok po roku, zdarzenie po zdarzeniu.
Zresztą, pisać można, jak się chce. Trzeba tylko nie zapominać opisać szczegółowo: lata dziecinne w domu, stosunek do rodziców, rodzeństwa, krewnych i znajomych, szkołę (jeżeli piszący chodził do szkoły), gdzie, kiedy i jak piszący nauczył się swego fachu, wszystkie rodzaje pracy zarobkowej, którym się oddawał od dzieciństwa aż do chwili obecnej, wszystkie miejsca, w których pracował, warunki pracy, wynagrodzenie, sposób życia (mieszkanie, jedzenie, ubranie), stosunek do pracodawców, dozorców, towarzyszy pracy, zabawy i przyjemności, którym się oddawał, służbę wojskową, udział w związkach i stowarzyszeniach, udział w życiu politycznem i religijnem. Należy również dokładnie opisać swoje stosunki przyjaźni, historje miłosne, życie małżeńskie (jeżeli piszący żonaty). Pożądane, aby piszący zaznaczył, czy był i jest zadowolony lub niezadowolony ze swego losu wogóle, ze swego zajęcia w szczególności i dlaczego, czego się spodziewa w życiu i czego najbardziej pragnie.
Im więcej i szczerzej napisze o sobie i o innych, tem lepiej.
Jeżeli piszący nie życzy sobie, aby się dowiedziano czyj to życiorys, może podać zmyślone imiona i nazwiska.
Własne nazwisko i adres należy tylko dołączyć w zapieczętowanej kopercie do wiadomości Instytutu, który poręcza zupełną dyskrecję na żądanie. Na kopercie napisać należy jakiekolwiek godło (wyraz lub zdanie) i to samo godło powtórzyć na rękopisie życiorysu.
Rękopisy polecone nadesłać trzeba przed 1 października 1922 roku pod adresem: Profesor Florjan Znaniecki, Poznań, Uniwersytet.
Wszystkie rękopisy pozostaną własnością Instytutu.
Konkurs będzie rozstrzygnięty i nagrody wypłacone przed 1 stycznia 1923 roku.
W razie, gdyby żaden z nadesłanych życiorysów nie zasługiwał na pierwszą nagrodę, Instytut zastrzega sobie prawo bądź podzielenia nagrody między kilka osób, bądź powtórzenia Konkursu.
Poznań, dnia 20 grudnia 1921 roku 1 1 Archiwum PAN w Warszawie, sygn. III-104 j.a. 86 (archiwum Jana S. Bystronia), za: Kwilecki Andrzej, Pionierskie przedsięwzięcia badawcze poznańskiej socjologii 1921–1922. Konkurs na życiorys własny pracownika fizycznego, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 2011, nr 2, s. 328–329. ↩︎
Dystrybucja odezwy konkursowej
Skład jury konkursowego
prof. Stanisław Dobrzycki – przewodniczący
prof. Jan Stanisław Bystroń
prof. Florian Znaniecki
Wieczorkiewicz
ks. Józef Moniuszko
Tadeusz Szczurkiewicz
F. Górski
L. Majcherkiewicz
Liczba zebranych pamiętników
161. O „przeszło 160” życiorysach pisał Florian Znaniecki w liście do Kazimierza Lipczyńskiego, jednego z laureatów konkursu. Józef Chałasiński w Drogach awansu społecznego robotnika zaprezentował wyniki analizy 149 prac, czyli pamiętników spełniających warunki konkursu.
Charakterystyka pamiętnikarzy
Pamiętnikarz pochodzili ze wszystkich dzielnic Polski, przeważnie jednak z Poznańskiego, Zagłębia Dąbrowskiego i Małopolski Wschodniej. Według Tadeusza Szczurkiewicza autorzy byli narodowości polskiej i ruskiej. Józef Chałasiński w Drogach awansu społecznego robotnika podawał, że analizowany przez niego materiał obejmuje 45 autobiografii z byłego zaboru rosyjskiego, 25 – z austriackiego, 79 – pruskiego. W swojej książce przedstawił krótkie charakterystyki 30 uczestników konkursu.
Materialność pamiętników
Blisko połowa nadesłanych życiorysów odpowiadała warunkom konkursu pod względem objętości (600 stron pisanych). Niektóre z nich obejmowały ponad 1000 stron zeszytowych.
Wyniki konkursu
Ogłoszenie wyników opublikowano m.in. w „Dzienniku Poznańskim” 7 marca 1923 r. (Rozstrzygnięcie konkursu dla robotników, nr 53, s. 6). List zawiadamiający Kazimierza Lipczyński, jednego z laureatów, datowany jest na 28 lutego 1923 r.
Fundusze na nagrody przekazali Instytutowi Socjologicznemu: Wydział Nauki Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, Rada Związku (niektóre źródła podają: Rada Zjazdu) Przemysłowców Górniczych w Dąbrowie (200 000 marek, na prace z Zagłębia Dąbrowskiego), poseł Wiesław Tuchołka z Poznańskiego (100 000 marek) i prof. Kimball Young z Clark University (10 dolarów). Odezwa konkursu głosiła, że autorzy nienagrodzonych prac otrzymają, w zależności od objętości życiorysu, od 2000 do 6000 marek. Nie wiemy jednak, w jakim stopniu zrealizowano tę obietnicę, gdyż liczba nadesłanych prac była wyższa od spodziewanej.
Przyznane nagrody:
I nagroda, podniesiona ze 100 000 do 200 000 marek (Rozstrzygnięcie konkursu… sugeruje, że każdy z nagrodzonych otrzymał 200 000 marek, z kolei Znaniecki w liście do Wojciechowskiego pisał, że kwota podniesiona do 200 000 marek została podzielona na dwie równe części po 100 000 marek), dla:
- Jakóba Wojciechowskiego, robotnika z Poznańskiego, przebywającego w Niemczech,
- Kornela Franciszka Żelaszkiewicza, kamieniarza ze Lwowa.
II nagroda, podniesiona z 50 000 do 100 000 marek, dla:
- Majchrzaka, przędzarza z Łodzi,
- Jana Włochala, byłego robotnika w Poznaniu.
III nagroda, po 50 000 marek, dla:
- Kazimierza Lipczyńskiego, krawca z Kalisza, przebywającego w Poznaniu,
- Józefa Malewskiego, tokarza z Małopolski, przebywającego w Poznaniu,
- Szymona Nowickiego, byłego fryzjera z Poznania,
- Aleksandra Piecha, brązownika z Sanoka,
- Stanisława Zapłaty, stróża z Bydgoszczy.
IV nagroda, po 25 000 marek, dla:
- Władysława Bardzińskiego, byłego piekarza z Małopolski, przebywającego w Bydgoszczy,
- autora życiorysu Dla ideału – dla przyszłości, byłego stolarza z Czarnkowa,
- autora życiorysu Głos z Kaszub, mechanika z Poznania,
- Andrzeja Czarnego, robotnika z Krakowa,
- Antoniego Kretkowskiego, byłego listonosza z Inowrocławia,
- Józefa Lesiewicza, urzędnika gospodarczego z Kaliskiego,
- Antoniego Maćkowiaka, byłego robotnika z Szamotuł,
- Stanisława Majewicza, ogrodnika z Poznania,
- Włodzimierza Popiela, murarza ze Lwowa,
- Suskienny, kowala z Podlasia, przebywającego w Borysławiu.
Nagrody z funduszu Rady Związku Przemysłowców Górniczych w Dąbrowie (fundusz wynosił 200 000 marek):
- I nagroda (100 000 marek) dla Antoniego Paska, kowala z Czeladzi,
- II nagroda (50 000 marek) dla Hieronima Piaskowskiego, górnika z Koszelewa,
- III nagroda (po 25 000 marek) dla Franciszka Dobrzańskiemu, górnika z kopalni „Juliusz”, Jana Dutka z Sosnowca, Antoniego Hajdukiewicza, górnika z Dąbrowy Górniczej, Józefa Hodera, górnika z Czechowic, Franciszka Nękanowicza, hutnika z Dąbrowy Górniczej.
Dyplomy uznania dla „autorów wybitniejszych życiorysów”.
Dyplomy uznania poza konkursem (hors concours) („Jako [prace] niezupełnie zgodne z programem konkursu, a jednak zbyt wybitne, aby można je było zdyskwalifikować lub zaliczyć do jednej z niższych kategoryj nagrodowych”) dla:
- Władysława Berkana z Poznania,
- Aleksego Rżewskiego z Łodzi,
- „Stawicza” (pseudonim), drukarza ze Lwowa,
- inż. Stanisława Weisberga z Limanowej.
„Cztery życiorysy kobiece, […] które w obecnym konkursie kwalifikowałyby się do trzeciej wzgl. czwartej nagrody, uchwalono zaliczyć do następnego konkursu (dla kobiet), gdzie będą miały widoki otrzymania większych nagród”. Były to życiorysy:
- „Rozalii Kozłowskiej” (pseudonim) z Łodzi,
- Kazimiery Aleksandrowiczowej z Wilna,
- Janiny Kopacz z Przesławia,
- Anny Rochitnickiej z Wilna.
„Z tych samych względów zaliczono do innego konkursu życiorysy robotników rolnych Marcina Kujawińskiego i Stanisława Kupsia z Winnogóry”.
Ogłoszenie o wynikach konkursu:
Rozstrzygnięcie konkursu dla robotników
Konkurs na życiorys robotnika, ogłoszony przez Instytut Socjologiczny w Poznaniu, przyniósł nadspodziewane wyniki. Nadesłano ogółem 161 życiorysów ze wszystkich dzielnic kraju, przeważnie jednak z Poznańskiego, z Zagłębia Dąbrowskiego i z Małopolski Wschodniej. Niektóre rękopisy obejmują przeszło 1000 stron zeszytowych. Większość prac przedstawia niepospolitą wartość socjologiczną: śmiało powiedzieć można, że żadna instytucja naukowa na świecie nie posiada równie cennego materiału. Podziw i wdzięczność należy się autorom, którzy przy ciężkiej pracy zawodowej znaleźli czas i energię do spisania swoich wspomnień: podkreślić trzeba przytem, że wielu z nich kierowało się nie względami na (stosunkowo nieznaczne) nagrody pieniężne, lecz bądź usprawiedliwioną ambicją, bądź też motywami ideowymi – pragnieniem zaznajomienia sfer kierowniczych z potrzebami i dążeniami klasy robotniczej, przyczynienia się do rozwoju solidarności społecznej, współdziałania w postępie nauki polskiej, itd.
Z przeczytania tych autobiografii odnosi się ogólne wrażenie, że pomimo pewnych niedomagań, za które przeważnie odpowiedzialność ponoszą ciężkie warunki polityczne i ekonomiczne niedawnej przeszłości, polscy pracownicy fizyczni stanowią pierwszorzędną siłę społeczną i przy podniesieniu oświaty i odpowiedniej organizacji ich udział w budowie przyszłości Polski będzie coraz to ważniejszym i cenniejszym.
Komisja konkursowa, oceniająca nadesłane rękopisy, musiała pracować blisko pięć miesięcy, nim doszła do odpowiednich wyników: stąd dwumiesięczne opóźnienie decyzji. Dwie nagrody, pierwotnie wyznaczone (100 000 i 50 000 mk.) okazały się oczywiście niewystarczającemi wobec wielkiej liczby i wysokiej wartości otrzymanych przez Instytut życiorysów, nawet po wydzieleniu prac z Zagłębia Dąbrowskiego, na które Rada Związku Przemysłowców Górniczych w Dąbrowie przeznaczyła specjalny fundusz 200 000 mk. Apel do społeczeństwa ogłoszony w pismach pozostał prawie bez skutku: jedynie p. poseł Tuchołka z Poznańskiego oraz prof. Kimball Young z Clark University (Ameryka) prywatnie ofiarowali większe kwoty (100 000 mk. i 10 dolarów).
Instytut dopełnił te sumy z zapomogi Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego i wyznaczył 18 nagród Instytutu w czterech kategoriach dla robotników z całej Polski oraz 7 nagród Rady Przemysłowców w trzech kategoriach dla robotników Zagłębia.
Z nagród Instytutu przyznano:
Pierwszą nagrodę (podniesioną do 200 000 mk.) pp. 1) Jakóbowi Wojciechowskiemu, robotnikowi z Poznańskiego (obecnie w Niemczech) oraz 2) Kornelowi Franciszkowi Zelaszkiewiczowi, kamieniarzowi ze Lwowa, w równych częściach.
Drugą nagrodę (po 100 000 mk.) pp. 1) K. Majchrzakowi, przędzarzowi z m. Łodzi oraz 2) Janowi Włochalowi, byłemu robotnikowi w Poznaniu.
Trzecią nagrodę (po 50 000 mk.) pp. 1) Kazimierzowi Lipczyńskiemu, krawcowi z Kalisza (obecnie w Poznaniu), 2) Józefowi Malewskiemu, tokarzowi z Małopolski (obecnie w Poznaniu), 3) Szymonowi Nowickiemu, byłemu fryzjerowi z Poznania, 4) Aleksandrowi Piechowi, bronzownikowi z Sanoka, 5) Stanisławowi Zapłacie, stróżowi z Bydgoszczy.
Czwartą nagrodę (po 25 000 mk.) pp. 1) Władysławowi Bardzińskiemu, b. piekarzowi z Małopolski (obecnie w Bydgoszczy), 2) autorowi życiorysu „Dla ideału – dla przyszłości”, b. stolarzowi z Czarnkowa, 3) autorowi życiorysu „Głos z Kaszub”, mechanikowi w Poznaniu, 4) Andrzejowi Czarnemu, robotnikowi z Krakowa, 5) Antoniemu Kretkowskiemu, b. listonoszowi z Inowrocławia, 6) Józefowi Lesiewiczowi, urzędnikowi gospodarczemu z kaliskiego, 7) Antoniemu Maćkowiakowi, byłemu robotnikowi z Szamotuł, 8) Stanisławowi Malewiczowi, ogrodnikowi z Poznania, 9) Włodzimierzowi Popielowi, murarzowi ze Lwowa, 10) Suskienno, kowalowi z Podlasia (obecnie w Borysławiu).
Z nagród Rady Przemysłowców przyznano:
Pierwszą nagrodę (100 000 mk.) p. Antoniemu Paskowi, kowalowi z Czeladzi.
Drugą nagrodę (50 000 mk.) p. Hieronimowi Piaskowskiemu, górnikowi z Koszelewa.
Trzecią nagrodę (25 000 mk.) pp. 1) Franciszkowi Dobrzańskiemu, górnikowi z kopalni „Juliusz”, 2) Janowi Dutkowi z Sosnowca, 3) Antoniemu Hajdukiewiczowi, górnikowi z Dąbrowy Górniczej, 4) Józefowi Haderowi, górnikowi z Czechowic, 5) Franciszkowi Nękanowiczowi, hutnikowi z Dąbrowy Górniczej.
Prócz tego uchwalono przesłać dyplomy uznania autorom wybitniejszych życiorysów.
Cztery życiorysy kobiece, mianowicie: 1) „Rozalii Kozłowskiej” (pseudonim) z m. Łodzi, 2) Kazimiery Aleksandrowiczowej z Wilna, Janiny Kopacz z Przesławia, Anny Rochitnickiej z Wilna, które w obecnym konkursie kwalifikowałyby się do trzeciej wzgl. czwartej nagrody, uchwalono zaliczyć do następnego konkursu (dla kobiet), gdzie będą miały widoki otrzymania większych nagród.
Z tych samych względów zaliczono do innego konkursu życiorysy robotników rolnych: Marcina Kujawińskiego i Stanisława Kupsia z Winnogóry.
Poza konkursem (hors concours) umieszczono rękopisy pp.: 1) Władysława Berkana z Poznania, 2) Aleksego Rżewskiego z m. Łodzi, 3) „Stawicza” (pseudonim), drukarza ze Lwowa, oraz 4) inż. Stanisława Weisberga z Limanowej. Jako niezupełnie zgodne z programem konkursu, a jednak zbyt wybitne, aby można je było zdyskwalifikować lub zaliczyć do jednej z niższych kategoryj nagrodowych. Wszystkim czterem autorom przesłano dyplomy uznania.
Komisja Konkursowa: Prof. St. Dobrzycki przewodniczący, prof. J. St. Bystroń, prof. F. Znaniecki, Wieczorkiewicz, ks. Moniuszko, T. Szczurkiewicz, F. Górski, L. Majcherkiewicz. 2 2 Dziennik Poznański, 7 III 1923 (nr 53), s. 6, https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/40192/">https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/40192/. ↩︎
Losy materiału archiwalnego
A. Zbiór oryginalnych pamiętników został zniszczony przez okupantów w czasie drugiej wojny światowej (A. Kwilecki, Pionierskie przedsięwzięcia badawcze…, s. 323), „zaginął bez śladu” (J. Chałasiński, Trzydzieści lat socjologii polskiej…, s. 41). Prof. Kimball Young, pracujący wówczas na Clark University, który przeznaczył 10 dolarów na nagrody, otrzymał na swoją prośbę część materiałów po przetłumaczeniu ich na język angielski – losy tego zbioru nie są znane. Reprodukcję 716. strony rękopisu Jakuba Wojciechowskiego zamieszczono w jego Życiorysie własnym (I wyd. 1930, II wyd. 1971, III wyd. 1985).
B. Tekst odezwy konkursowej znajduje się w archiwach:
• Archiwum Akt Nowych, zespół Towarzystwo Pamiętnikarstwa Polskiego w Warszawie, sygn. 2/2617/0/-/210 / Życiorys własny robotnika.
• Archiwum PAN w Warszawie, Archiwum Jana S. Bystronia, sygn. III-104 j.a. 86. Przedruk: A. Kwilecki, Pionierskie przedsięwzięcia badawcze…, s. 328–329.
• Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Archiwum Floriana Znanieckiego, Dział III, Odezwy konkursowe.
C. Dyplom uznania dla Kazimierza Lipczyńskiego, laureata III nagrody, znajduje się w Bibliotece Towarzystwa Floriana Znanieckiego, https://tfz.com.pl/wp-content/uploads/2023/10/1923-Kazimierz-Lipczynski-lauteat-III-Nagrody.docx.
D. „Program wstępny badań nad społecznemi warunkami pracy” (8 ss.) Instytutu Socjologicznego przygotowany do podpisu Floriana Znanieckiego znajduje się w Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk, Archiwum Floriana Znanieckiego, Dział III, Programy badań socjologicznych.
E. Materiały dotyczące Jakuba Wojciechowskiego, a także korespondencja między nim a Stanisławem Helsztyński i osobami trzecimi (łącznie pięć teczek), znajdują się w Archiwum PAN Oddział w Poznaniu, Dział III, sygn. P. III-52, nazwa zespołu: Stanisław Helsztyński.
F. List Floriana Znanieckiego do Kazimierza Lipczyńskiego, zawiadamiający o przyznaniu III nagrody (50 000 marek), znajduje się w Bibliotece Towarzystwa Floriana Znanieckiego, https://tfz.com.pl/wp-content/uploads/2023/10/1923-Kazimierz-Lipczynski-lauteat-III-Nagrody.docx.
G. List Henryka Mańkowskiego do Floriana Znanieckiego z 26 września 1922 r. w sprawie dwóch pamiętników nadesłanych na konkurs znajduje się w Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk, Archiwum Floriana Znanieckiego, Kopie dokumentów z kolekcji prof. Heleny Znanieckiej-Lopaty w Chicago, 12 – Tom 1. Korespondencja: zbiór podstawowy Nr 1-43.
Publikacje materiałów z konkursu
Berkan Władysław, Życiorys własny, przedmowa Florian Znaniecki, Materjały Polskiego Instytutu Socjologicznego, t. 1, Fiszer i Majewski, Poznań 1924, https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/219314/edition/234867/content.
Berkan Władysław, [w:] Pisarze ludowi. Wybór pism i studjum o literaturze ludowej, t. 1, oprac. Karol Ludwik Koniński, przedmowa Franciszek Bujak, Bibljoteka Dziejów i Kultury Wsi, t. 4, Spółdzielnia Wydawnicza „Wieś”, Lwów 1938, s. 127–149, https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/573966/edition/486502?language=pl (wybór fragmentów Życiorysu własnego Berkana).
Berkan Władysław, Urządzenie się w Poznaniu, [w:] Pamiętniki Polaków 1918–1978. Antologia pamiętnikarstwa polskiego, t. 1: Druga Rzeczpospolita 1918–1939, wstęp Józef Chałasiński, Jan Szczepański, wybór i oprac. Bronisław Gołębiowski, Mieczysław Grad, Franciszek Jakubczak, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1982, s. 189–193 (wybór fragmentów Życiorysu własnego Berkana).
Chałasiński Józef, Drogi awansu społecznego robotnika. Studjum oparte na autobiografjach robotników, Księgarnia św. Wojciecha, Rolnicza Drukarnia i Księgarnia Nakładowa Sp. z o.o., Poznań 1931 (fragmenty pamiętników konkursowych).
Lipczyński Kazimierz, Z lat rewolucyjnych w Kaliszu, „Niepodległość – czasopismo poświęcone dziejom polskich walk wyzwoleńczych w dobie popowstaniowej”, październik 1930 – marzec 1931, t. III, z. 1(5), http://lewicowo.pl/z-lat-rewolucyjnych-w-kaliszu/ (pierwsza część życiorysu przesłanego na konkurs).
Szczęśliwa rodzina, [w:] Pisarze ludowi. Wybór pism i studjum o literaturze ludowej, t. 1, oprac. Karol Ludwik Koniński, przedmowa Franciszek Bujak, Bibljoteka Dziejów i Kultury Wsi, t. 4, Spółdzielnia Wydawnicza „Wieś”, Lwów 1938, s. 126,https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/573966/edition/486502?language=pl (fragment pamiętnika nr 21).
Wojciechowski Jakób, Życiorys własny robotnika. Odznaczony pierwszą nagrodą na konkursie P. I. S. w 1923 r., przedmowa Stefan Szuman, przygotował do druku Józef Chałasiński, wstęp pt. „Życiorys jako materjał socjologiczny” i „Uwagi wydawnicze” Józef Chałasiński, Materjały Polskiego Instytutu Socjologicznego, J. Jachowski Księgarnia Uniwersytecka, Poznań 1930, https://delibra.bg.polsl.pl/dlibra/publication/39640.
Wojciechowski Jakub, Życiorys własny robotnika, t. 1, oprac. Józef Chałasiński, przedmowa Władysław Markiewicz, przedmowa do wyd. 1. Stefan Szuman, wstęp pt. „Życiorys jako materiał socjologiczny” i „Uwagi wydawnicze” do wyd. 1. Józef Chałasiński, komentarz językowy Monika Gruchmanowa, Henryk Anders, wyd. 2, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1971.
Wojciechowski Jakub, Życiorys własny robotnika, [t. 1], oprac. i wprowadzenie do wyd. 1. Józef Chałasiński, przedmowa Władysław Markiewicz, przedmowa do wyd. 1. Stefan Szuman, komentarz językowy Monika Gruchmanowa, Henryk Anders, wyd. 3, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1985.
Wojciechowski Jakób, Raz kiedyś a obecnie, wstęp Tadeusz Boy-Żeleński, Bibljoteka Boya, M. Arct, Warszawa 1933 (kontynuacja pamiętnika konkursowego).
Wojciechowski Jakub, [w:] Pisarze ludowi. Wybór pism i studjum o literaturze ludowej, t. I, oprac. Karol Ludwik Koniński, przedmowa Franciszek Bujak, Bibljoteka Dziejów i Kultury Wsi, t. 4, Spółdzielnia Wydawnicza „Wieś”, Lwów 1938, s. 149–195, https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/573966/edition/486502?language=pl.
Wojciechowski Jakub, Życiorys własny robotnika, „Pamiętnikarstwo Polskie” 1971, nr 1, s. 73–81 (wybór fragmentów Życiorysu własnego robotnika Wojciechowskiego).
Wojciechowski Jakub, Życiorys własny robotnika, t. 2, oprac. i posłowie pt. „Jakub Wojciechowski – klasyk w bluzie robotniczej” Franciszek Jakubczak, przedmowa Władysław Markiewicz, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1972.
Wojciechowski Jakub, Powrót do odrodzonej ojczyzny, [w:] Pamiętniki Polaków 1918–1978. Antologia pamiętnikarstwa polskiego, t. 1: Druga Rzeczpospolita 1918–1939, wstęp Józef Chałasiński, Jan Szczepański, wybór i oprac. Bronisław Gołębiowski, Mieczysław Grad, Franciszek Jakubczak, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1982, s. 182–188 (wybór fragmentów Życiorysu własnego robotnika Wojciechowskiego).
Adaptacje teatralne i telewizyjne
Kawalerskie życie na obczyźnie, reż. Andrzej Barański, Agencja Produkcji Filmowej / Fundacja Kultury / Studio Filmowe Oko / Telewizja Polska 1992 (adaptacja filmowa Życiorysu własnego robotnika Wojciechowskiego).
Urodziłem się w małej wiosce, adaptacja Seweryn Drozdowski, Jan Perz, reż. Jan Perz, Teatr im. A. Fredry, Gniezno 1969 [premiera 27 IV 1969], Telewizja Polska – Teatr Telewizji 1969 [premiera 8 VIII 1969] (adaptacja teatralna t. 2 Życiorysu własnego robotnika Wojciechowskiego).
Życiorys własny robotnika, scenariusz Tadeusz Malak, Zofia Śliwowa, reż. Tadeusz Malak, Telewizja Polska 1975 (adaptacja telewizyjna t. 1 Życiorysu własnego robotnika Wojciechowskiego).
Bibliografia (publikacje w języku polskim)
Publikacje na temat konkursu
Chałasiński Józef, Drogi awansu społecznego robotnika. Studjum oparte na autobiografjach robotników, Księgarnia św. Wojciecha, Rolnicza Drukarnia i Księgarnia Nakładowa Sp. z o.o., Poznań 1931 (wyd. 2: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1979.)
Chałasiński Józef, Trzydzieści lat socjologii polskiej 1918–1947, „Przegląd Socjologiczny” t. 10, 1948, s. 1–54.
„Gazeta Podhalańska”, 22 I 1922 (nr 4), s. 3–4, https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/85533/edition/79009.
Jakubczak Franciszek, Zasady edycji pamiętników a praktyka, „Pamiętnikarstwo Polskie” 1972, nr 1, s. 124–130.
Konkurs na życiorys, „Przemysł Rzemiosło Sztuka. Czasopismo poświęcone wytwórczości przemysłowej i rękodzielniczej oraz sztuce plastycznej” 1922, rocznik II, nr 1, s. 50, https://bcpw.bg.pw.edu.pl/dlibra/publication/6754/.
Konkursy na pamiętniki i podobne inicjatywy pamiętnikarskie w Polsce. Część I: Lata 1913–1939, „Pamiętnikarstwo Polskie” 1972, nr 3, s. 130–137.
Kryński Wiesław, Polski Instytut Socjologiczny 1920–1935, „Przegląd Socjologiczny” t. 4, 1936, z. 1–2, s. 279–281.
Kwilecki Andrzej, Pionierskie przedsięwzięcia badawcze poznańskiej socjologii 1921–1922. Konkurs na życiorys własny pracownika fizycznego, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 2011, nr 2, s. 323–331.
Rozstrzygnięcie konkursu dla robotników, „Dziennik Poznański”, 7 III 1923 (nr 53), s. 6, https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/40192/.
Szczurkiewicz Tadeusz, Współczesny ruch socjologiczny, „Głos Prawdy. Organ Radykalizmu Polskiego. Tygodnik”, 5 III 1927 (nr 183), s. 142–143.
W środowisku badań socjologicznych. Colloquium z prof. Florianem Znanieckim, „Wiadomości Literackie” 1925, nr 41 (93), s. 1, http://old.mbc.malopolska.pl/dlibra/docmetadata?id=57765&from=publication.
Z listów do Jakuba Wojciechowskiego, „Pamiętnikarstwo Polskie” 1972, nr 2, s. 75–76 (listy Tadeusza Boya-Żeleńskiego i Józefa Gidyńskiego do Jakuba Wojciechowskiego).
Z listów do Jakuba Wojciechowskiego, „Pamiętnikarstwo Polskie” 1972, nr 4, s. 72–75 (m.in. listy Floriana Znanieckiego w imieniu Polskiego Instytutu Socjologicznego do Jakuba Wojciechowskiego).
Publikacje zawierające analizę pamiętników zebranych w konkursie
Chałasiński Józef, Drogi awansu społecznego robotnika. Studjum oparte na autobiografjach robotników, Księgarnia św. Wojciecha, Rolnicza Drukarnia i Księgarnia Nakładowa Sp. z o.o., Poznań 1931 (wyd. 2, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1979.)
Merkert Alfred, Narzeczeństwo u robotnika polskiego na podstawie materiałów autobiograficznych, Uniwersytet Poznański, Poznań 1931, praca doktorska dostępna w Archiwum UAM (sygn. 2154; 2154/1).
Publikacje na temat Władysława Berkana lub jego Życiorysu własnego
(Przegl. Por.) [pseud.], Pamiętnik Berkana, „Orędownik Wrzesiński”, 8 XII 1923 (nr 141), s. 1, https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/236771/edition/200895.
Weiss Anzelm, Władysław Berkan (1859–1941). Działacz emigracyjny w walce o niepodległą Polskę, „Studia Polonijne” t. 5, 1982, s. 247–259, https://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.ojs-issn-0137-5210-year-1982-volume-5-article-oai_ojs_tnkul_pl_article_2853
Publikacje na temat Jakuba Wojciechowskiego Życiorysu własnego robotnika lub Raz kiedyś a obecnie (część tego wykazu pochodzi z opracowania Marii Kotowskiej-Kachel, cytowanego niżej)
Bąba Stanisław, Mikołajczak Stanisław, Frazeologia w „Życiorysie własnym robotnika” Jakuba Wojciechowskiego; Uczeni i twórcy o „Życiorysie własnym robotnika”, „Pamiętnikarstwo Polskie” 1974, nr 3–4.
Boy-Żeleński Tadeusz, Nasz żywy Szwejk; Także „strajk szkolny”, „Kurier Poranny” 1930, nr 192, s. 311 (przedruk w: tegoż, Pisma, t. 17, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1959).
Boy-Żeleński Tadeusz, Moja korespondencja z Jakóbem Wojciechowskim, „Wiadomości Literackie” 1931, nr 12 (377), s. 3, http://old.mbc.malopolska.pl/dlibra/docmetadata?id=58177&from=publication.
Boy-Żeleński Tadeusz, Wizyta w Barcinie. Polski klasyk w robotniczej bluzie, „Ilustrowany Kuryer Codzienny”, 12 VIII 1931 (nr 221), s. 2–3, http://old.mbc.malopolska.pl/dlibra/docmetadata?id=66378&from=publication; 13 VIII 1931 (nr 222), s. 2–3,http://old.mbc.malopolska.pl/dlibra/docmetadata?id=91373&from=publication.
Boy-Żeleński Tadeusz, Raz kiedyś a obecnie, „Epoka” 1932, nr 2, s. 9–10, https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/410248.
Boy-Żeleński Tadeusz, Nowa książka Jakuba Wojciechowskiego, „Wiadomości Literackie” 1932, nr 41 (458), s. 3, http://old.mbc.malopolska.pl/dlibra/docmetadata?id=57814&from=publication (przedruk w: tegoż, Pisma, t. 18, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1959).
Boy-Żeleński Tadeusz, O Jakubie Wojciechowskim, „Pamiętnikarstwo Polskie” 1972, nr 1.
Dębicki Z., Życiorys własny robotnika, „Kurier Warszawski”, 10 XII 1929 (nr 339), s. 6–7, https://crispa.uw.edu.pl/object/files/262813/display/JPEG.
Digamma [pseud.], Na widowni, „Myśl Narodowa” 1929, nr 55.
Digamma [pseud.], Na widowni, „Myśl Narodowa”, 1929, nr 56.
Erdmanowa Zofia, „Pamiętnik Warszawski” 1930, zesz. 9.
Fornalczyk Feliks, „Kronika Wielkopolska” 1973, nr 1.
Glura Franciszek, Pamiętnikarz Jakub Wojciechowski, „Przyjaciel Ludu” 1992, nr 2–3.
Gombrowicz Witold, U pana Jakuba, „Kurier Poranny” 1937, nr 190 (przedruk w: tegoż, Dzieła zebrane, t. 10, Instytut Literacki, Paryż 1973).
Helsztyński Stanisław, Dojrzewanie klasowe robotnika. (O Jakubie Wojciechowskim); Uczeni i twórcy o „Życiorysie własnym robotnika” Jakuba Wojciechowskiego, „Pamiętnikarstwo Polskie” 1975, nr 1–4.
Hulka-Laskowski Paweł, Prawda ludzi dobrych, „Wiadomości Literackie” 1930, nr 47 (360), s. 1, http://old.mbc.malopolska.pl/dlibra/docmetadata?id=58164&from=publication.
Hulka-Laskowski Paweł, Życiorys polskiego robotnika, „Jednota. Organ polskiego Kościoła ewangelicko-reformowanego”, październik 1930.
Hulka-Laskowski Paweł, Krytyka chłopskim rozumem, „Wiadomości Literackie” 1932, nr 54 (471), s. 16, http://old.mbc.malopolska.pl/dlibra/docmetadata?id=57827&from=publication.
K. [Jarogniew Kaniasty?], Majaczenia i brednie Boya o skandalicznej książce Wojciechowskiego, „Nowy Kurier”, 19 VIII 1931 (nr 189), s. 10, https://wbc.poznan.pl/dlibra/publication/401369/edition/315644/content?ref=struct.
Jakub Wojciechowski. 1884–1958, materiały zebrał i wstępem poprzedził Kazimierz Balcerowski, Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, Robotnicze Stowarzyszenie Twórców Kultury, Bydgoszcz 1988.
Jakubczak Franciszek, Jakub Wojciechowski klasyk pamiętnikarstwa robotniczego, „Kultura i Społeczeństwo” 1974, nr 1, s. 121–140.
Koniński Karol Ludwik, Zabawa z Wojciechowskim, „Gazeta Literacka”, luty 1932, nr 5.
Koniński Karol Ludwik, Wojciechowski edukowany, „Gazeta Literacka”, maj 1933, nr 8, s. 154–156, https://rcin.org.pl/Content/64440/WA248_52945_P-III-6_gazeta-lit-1932-33_o.pdf.
Kosowski Michał, Robotnik o robotniku, rozprawa z „dziełem” Kuby, „Nowy Kurier”, 8 V 1931 (nr 106), s. 6, https://wbc.poznan.pl/dlibra/publication/390642/edition/305954; 9 V 1931 (nr 107), s. 9, https://wbc.poznan.pl/dlibra/publication/390643/edition/308845.
Kotowska-Kachel Maria, Wojciechowski Jakub, [w:] Polscy pisarze i badacze literatury XX i XXI wieku, Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2021, https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/record_view/3793.
Koźniewski Kazimierz, Klęska artysty i awans człowieka, „Polityka” 1973, nr 28.
Lechicki Czesław, [recenzja], [w:] Przewodnik po beletrystyce, oprac. tegoż, Naczelny Instytut Akcji Katolickiej, Poznań 1935.
Listy Jakuba Wojciechowskiego do Stanisława Helsztyńskiego, „Pamiętnikarstwo Polskie” 1974, nr 3–4, s. 166–180.
Mrozek Zdzisław, W kręgu pamiętnikarstwa ludowego. (O autobiografii Jakuba Wojciechowskiego), „Studia Filologiczne” 1979, nr 5.
Nitsch Kazimierz, [recenzja], „Język Polski”, styczeń-luty 1930.
Pietraszek Edward, Polski robotnik między Polską a Europą (W stulecie urodzin Jakuba Wojciechowskiego), „Studia Socjologiczne” 1985, nr 2.
Pluta J., Dzieło Jakuba Wojciechowskiego. (O rehabilitację literacką autora Życiorysu własnego robotnika), „Pamiętnikarstwo Polskie” 1973, nr 1–2.
Rogowski Wiesław, Zapomniana przyjaźń Boya, Wydawnictwo Morskie, Gdynia 1967 (zawiera też 64 listy do Jakuba Wojciechowskiego).
Rogowski Wiesław, Jakub Wojciechowski a pamiętnikarska autohistoria ludzi pracy, [w:] Naród, kultura, osobowość. Księga poświęcona Profesorowi Józefowi Chałasińskiemu, red. Antonina Kłoskowska i in., Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, Wrocław 1983.
Rychliński Stanisław, Jakub Wojciechowski. Życiorys własny robotnika, „Ekonomista” 1933, nr 1.
Skiwski Jan Emil, „Czas odnaleziony” robotnika polskiego, „Wiadomości Literackie” 1930, nr 25 (338), s. 3, http://old.mbc.malopolska.pl/dlibra/docmetadata?id=58146&from=publication.
Stawar Andrzej, „Miesięcznik Literacki” 1930, nr 11 (przedruk w: tegoż, Szkice literackie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1957).
Sucharska Anna, Przedstawiam się: Jakub Wojciechowski z Barcina koło Bydgoszczy, „Fakty” 1988, nr 31.
Suchodolski Bogdan, [recenzja], „Ruch Literacki” 1930, nr 2, s. 47–49, https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/102245/edition/113924?language=pl.
Sulima Roch, Jakuba Wojciechowskiego ‘życiorys własny’ i ubezwłasnowolniony, „Nowe Książki” 1973, nr 20 (przedruk w: tegoż, Dokument i literatura, Warszawa 1980).
Wasilewski Zygmunt, Pamiętnik robotnika. Materiał, wnioski, „Kurier Poznański”, 11 XII 1929 (nr 574), s. 8, https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/25745/edition/42142.
Wasylewski Stanisław, Szarek — Słomka — Wojciechowski, „Kurier Poznański”, 19 IV 1931 (nr 178), s. 3, https://www.wbc.poznan.pl/publication/29805.
Publikacje w zasobach archiwalnych
Archiwum Akt Nowych, zespół Towarzystwo Pamiętnikarstwa Polskiego w Warszawie, sygn. 2/2617/0/-/87 /: Głosy prasy o Jakubie Wojciechowskim (artykuły z gazet i pism przedwojennych).
Archiwum Akt Nowych, zespół Towarzystwo Pamiętnikarstwa Polskiego w Warszawie, sygn. 2/2617/0/-/88: Głosy prasy o Jakubie Wojciechowskim. Zbiór artykułów i wspomnień (artykuły z gazet i pism przedwojennych).
Archiwum Akt Nowych, zespół Towarzystwo Pamiętnikarstwa Polskiego w Warszawie, sygn. 2/2617/0/-/89: Prace naukowe o tematyce pamiętnikarskiej (publikacje o Jakubie Wojciechowskim i innych pamiętnikarzach).
Bibliografia (publikacje w językach obcych)
Otto Forst de Battaglia, Une vie de quelqu’un, „Die Zeit. Organ für grundsätzliche Orientierung” 1930, nr 4, Foerster, Fr. W. (Hrsg.), Berlin.
Otto Forst de Battaglia, Lebensberichte eines polnischen Proletariers, „Berliner Tageblatt”, 22 Marz 1930, Tag des Buches 3. Beiblatt.
Przekładem Życiorysu własnego robotnika Jakuba Wojciechowskiego na język francuski zainteresowany był Franck L. Schoell, autor tłumaczenia Chłopów Władysława Reymonta i prac na temat literatury polskiej, m.in. książki poświęconej Tadeuszowi Boyowi-Żeleńskiemu pt. L’Enfant terrible de la Pologne : Boy (Gebethner et Wolff, Paris 1931). Ponadto w Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk znajduje się kopia artykułu pt. Slavische Rundschau, opublikowanego w dziale „Brager Breffe” niemieckiego czasopisma (brak informacji o nazwie) z 18 czerwca (Juni) 1926 r. Autorem artykułu jest „Mgr.” (Archiwum Floriana Znanieckiego, Kopie dokumentów z kolekcji prof. Heleny Znanieckiej-Lopaty w Chicago, Teczka 22 – Wycinki prasowe nr 1–39).
Opracował
Data aktualizacji: listopad 2025 roku