Pełna treść odezwy na podstawie przedruku w „Młoda Wieś. Organ Wołyńskiego Związku Młodzieży Wiejskiej”, 1937, nr 13-14, s. 26:
Do Wychowanków Wszystkich Uniwersytetów Ludowych w Polsce
Państwowy Instytut Kultury Wsi, zdążając w swej pracy badawczej do systematycznego i pełnego poznania twórczych sił warstwy chłopskiej w Polsce, przystępuje obecnie do zbadania roli i znaczenia uniwersytetów ludowych w życiu społecznym i rozwoju kulturalnym wsi.
Badania te, o charakterze ściśle naukowym, są trudne. Wymagają one zbiorowego wysiłku wszystkich tych, których interesuje dorobek uniwersytetów ludowych i rozwój wsi polskiej.
Najlepszą drogą do poznania społecznej roli uniwersytetów ludowych jest poznanie dziejów życia, działalności i rozwoju tych, którzy je reprezentują, to znaczy wszystkich wychowanków wszystkich uniwersytetów ludowych w Polsce.
Dlatego do Was, wszystkich Wychowanków wszystkich Uniwersytetów Ludowych w Polsce, zwraca się Państwowy Instytut Kultury Wsi z wezwaniem, abyście przez gromadny udział w rozesłanej ankiecie i przez nadsyłanie życiorysów własnych pomogli i umożliwili poznanie i zbadanie tej tak ważnej dziedziny współczesnego życia i historycznego rozwoju wsi polskiej. Pamiętajcie, że tylko od Was, w pierwszym zaś rzędzie od tego, w jakim stopniu i jak licznie przyjdziecie z pomocą, zależeć będzie powodzenie tej akcji badawczej i jej naukowe rezultaty.
Udział Wasz w tej akcji będzie dwojaki. Będzie on polegał na opisaniu własnego życia pod kątem widzenia roli, jaką w nim odegrał pobyt w Uniwersytecie, i na wypełnieniu ankiety, załączonej do odezwy. Wszyscy cі, którzy wezmą udział w tych badaniach nie tylko przez wypełnienie ankiety, ale także przez nadesłanie życiorysu, napisanego według wskazówek, podanych w odezwie, otrzymają następnie obszerne naukowe dzieło, poświęcone zagadnieniu uniwersytetów ludowych w Polsce i wydane przez Państwowy Instytut Kultury Wsi. W dziale tym uwidoczniony i zaznaczony będzie współudział tych wszystkich, którzy, nadsyłając swoje życiorysy lub inne materiały, pomogą do jego powstania. Prócz tego ci, których życiorysy, jako wyróżniające się, zostaną przeznaczone do druku i za zgodą ich autorów opublikowane 13-14 w całości w wydawnictwach Państwowego Instytutu Kultury Wsi, otrzymają pieniężne honorarium autorskie według norm, przyjętych w wydawnictwach Instytutu.
Co do objętości życiorysu nie stawia się żadnych ograniczeń. Trzeba jednak pamiętać o tym, że im jest on obszerniejszy i im szczegółowszy, tym większa jego wartość dla nauki i tym jest on cenniejszy. W pisaniu życiorysu nie trzeba się starać, aby pisać go językiem literackim, książkowym. Najlepiej pisać go poprostu, językiem takim, jakim się mówi w domu, i tak, jak się opowiada swoje dzieje znajomym i przyjaciołom. Jeżeli piszący (a) nie jest narodowości polskiej, niech pisze w swoim ojczystym języku. Ani odmienność języka, ani styl, ani błędy gramatyczne czy ortograficzne nie będą miały znaczenia dla oceny rękopisu. Chodzi tylko o to, aby szczerze, prawdziwie i szczegółowo opisać całe swoje życie od chwili obecnej.
Piszący (a) powinien pamiętać, że im więcej poda szczegółów ze swego życia osobistego, im je szczerzej i pełniej przedstawi, tym wartościowszy będzie jego (jej) życiorys.
Opisując swoje życie, trzeba nie zapominać o tym, by uwydatnić rolę osób, okoliczności i zdarzeń, które w szczególności zaważyły na losach życiowych i na rozwoju piszącego (cej). Trzeba także szczerze i otwarcie napisać czy się jest zadowolonym (ą) ze swego losu w ogóle i z życia, w którym się bierze udział, z organizacji, do których się należy, i z ludzi, z którymi się styka i współżyje. Im więcej i szczerzej napisze się o sobie i innych, tym lepiej.
Jeżeli piszący nie życzy sobie, aby dowiedziano się, czyj to życiorys, może pisać zmyślone imiona i nazwiska. Własne nazwisko i adres należy dołączyć dla wiadomości Państwowego Instytutu Kultury Wsi, który poręcza zupełną dyskrecję na żądanie. Na kopercie należy napisać jakiekolwiek godło (wyraz lub zdanie) i to samo godło powtórzyć na rękopisie życiorysu.
Rękopisy życiorysów należy nadsyłać w załączonej kopercie, bez znaczka przed 1-ym listopada 1937 roku pod adresem: Państwowy Instytut Kultury Wsi, Warszawa, Senatorska 29. Adres ten wydrukowany jest już na załączonych kopertach, tak że nie trzeba go wpisywać samemu.
Ankietę wypełnioną należy nadsyłać tak samo jak życiorys w załączonej kopercie bez znaczka do dnia 15-ego sierpnia 1937 roku. Nadsyłający życiorys, o ile życzy sobie, może przesłać ankietę łącznie z życiorysem w terminie, przewidzianym dla nadsyłania życiorysów.
Państwowy Instytut Kultury Wsi zwraca się raz jeszcze z gorącą prośbą do wszystkich Wychowanków wszystkich Uniwersytetów Ludowych, aby stanęli jak najliczniej do współpracy, nadsyłając swoje życiorysy i ankiety. Państwowy Instytut Kultury Wsi zapewnia wszystkich, że badania te mają cele ściśle naukowe i nie służą żadnej propagandzie.
Dr. Józef Chałasiński Dyrektor Państw. Inst. Kultury Wsi
Podstawowym kanałem dystrybucji było rozesłanie 3165 imiennych, 40-stronicowych ankiet do wychowanków i wychowanek piętnastu uniwersytetów ludowych. Odezwę publikowano także w prasie młodochłopskiej, co miało zwiększyć zasięg akcji.
Przedsięwzięcie miało charakter akcji badawczej, a nie konkursu nagrodowego, dlatego nie powoływano jury w sensie Sądu Konkursowego. Jako instytucja nadzorująca nad pracami Instytutu działała Rada Naukowa PIKW, w której skład wchodzili m.in.:
Opracowanie wyników ankiety przygotował Józef Obrębski.
Skala wysyłki i zwrotów, według wersji ostatecznej przedstawionej w opracowaniu Obrębskiego, przedstawia się następująco: rozesłano 3165 imiennych ankiet, z czego odpowiedziało 821 ankietowanych, co stanowi około 25% zwrotu (w tym 273 kobiety). Dodatkowo 299 osób dosłało życiorysy, z których część była bardzo obszerna i szczegółowa, zawierając historię życia, warunki i stosunki na wsi.
Zakres instytucjonalny ankiety objął piętnaście uniwersytetów ludowych: Dalki, Gać, Gułtowy, Grodzą-Tywonie, Michałówka, Naczków, Nietków, Odolanów, Prudiszcze, Ryn, Sokółka, Suchedniów, Szyce, Ujazd i Zagrze.
Brak jest danych o systemie nagród. Przedsięwzięcie było przede wszystkim ankietą badawczą z korpusem autobiografii, a nie konkursem nagrodowym. Nie przyznawano więc nagród finansowych ani wyróżnień w sensie konkursowym.
W momencie przygotowania opracowania przez Obrębskiego – materiały, ankiety i życiorysy znajdowały się w posiadaniu Państwowego Instytutu Kultury Wsi. W artykule opublikowanym w roku 1948 (Trzydzieści lat socjologii polskiej (1918-1938), „Przegląd Socjologiczny” 1948, nr 10, s. 43-44) Józef Chałasiński przekazał, iż akcję opracowywania życiorysów wychowanków uniwersytetów ludowych przerwała wojna. Dalsze losy korpusu 299 życiorysów oraz kompletnego zbioru ankiet nie są znane.
Obrębski, Józef. Wychowankowie uniwersytetów ludowych w życiu wsi(przedruk), „Sprawy Narodowościowe. Seria nowa” 2006, z. 29, s. 17-59.
Redakcja, Sprawozdanie z prac PIKW, „Roczniki Socjologii Wsi – studia i materiały” 1937, s. 255-258; https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/319451
Jamrożek, Wiesław. Uniwersytety ludowe w Polsce międzywojennej (1921–1939), „Studia Edukacyjne” 2016, nr 39, s. 203-219;
Jamrożek, Wiesław. Uniwersytety ludowe w II Rzeczypospolitej. Zarys problemu), „Studia Paedagogica Ignatiana” 2016, t. 19, nr 2, s. 193-209;
Maliszewski, Lech. Uniwersytet ludowy i jego rola…, „Dyskursy Młodych Andragogów” 2021, t. 22, s. 107-125;
Sutyła, Jadwiga. Uniwersytety ludowe II Rzeczypospolitej, „Rozprawy z Dziejów Oświaty” 1978, t. 21, s. 153-188.
Wincławski, Włodzimierz. Józef Chałasiński – a Classic of Polish Sociology, „Eastern European Countryside” 2007, vol. 13, s. 169-178.
Antonina Tosiek
Data aktualizacji: luty 2026 roku